Pərakəndə sektorunda yeni trendlər…

futurice-retail-trends-2020-5-638Bir neçə il əvvəl Almaniyada Düsseldorf-da 2 ildən bir düzənlənən Euroshop sərgisindən qayıtdığım zaman Almaniyanın kiçik, orta və böyük pərakəndəcilərinin yanaşma tərzlərindən və gələcəkdə pərakəndə sektorunda gözlənən yeniliklərdən yazmışdım. İki il sonra Almaniyaya təkrar gedişdə qeyd etdiyim yeniliklərin artıq tədbiq edildiyinin şahidi olmuşdum belə… Marketinq forumlarının birində pərakəndə paneli spikerlərinə pərakəndədə hansı yenilikləri edəcəksiniz? Texnolojik yeniliklərdən nələr gözlənir? deyə sual ünvanlayıb pərakəndədə sürət və nəzarətin gücünü hansı real texnolojik tədbiqlərlə həyata keçirə biləcəklərinə misallar gətirmişdim… Ancaq cavabardan aydın oldu ki ya xəbərdar deyillər, ya da işlərinə gəlmir tədbiq etmək… 🙂 Ümumiyyətlə pərakəndə sektorunda vaxtaşırı baş verən və gözlənən yeniliklərlə maraqlandığım üçün bu yazıda oxuduğum maraqlı bir neçə araşdırmanın irəli sürdüyü bəzi yeniliklərə qısaca toxunmaq istədim…Davamını oxu »

İTV-də yayınlanan "Diqqət Mərkəzi" proqramında Marketinq Araşdırmaları haqqında söhbətimiz…

 

Masabaşı araşdırma yolları…

Bildiyiniz kimi ölkəmizin ali təhsil ocaqlarından birində “Biznes araşdırmaları” dərsini tədris edirəm. Dərs slaydlarımı incələdiyim zaman əslində bloqda da paylaşılacaq məlumatların varolduğunu hiss elədim. Buna görə də müəyyən aralıqlarla dərs mövzularımı əhatə edən məlumatları da Siz oxucularımla paylaşmağı nəzərdə tuturam…  Bu yazıda Masabaşı araşdırma (Desktop research)  ilə əlaqədar, xüsusilə özümün də bilavasitə istifadə etdiyim yollardan bəhs edəcəyəm. Məhz fikrimcə lokal araşdırma şirkətlərimizin də zəif və inkişaf etdirmələri lazımlı əsas istiqamətlərdən biri də budur. Və qeyd etmək istəyirəm ki bu  yazıda məqsəd detallı açıqlama deyil, istiqamətverici fikir paylaşımıdır.
          – Bazar araşdırması bir məhsula aid effektiv tələbi müəyyənləşdirmək üçün zaman və maliyyət nöqteyi nəzərindən bahalı bir üsuldur. Effektiv  tələb müəyyən bir dönəmdə,  müəyyən bir bazarda, müəyyən eidlmiş bir qiymətdəki xüsusi bir malın toplam miqdarını ifadə edir. Bunu öyrənmək üçün əsas araşdırma yolu masabaşı araşdırmalardır.  Bazar araşdırmasının əsas məqsədi tələb analizidir. Hər hansı bir araşdırma proektində cari tələbin müəyyənləşdirilməsi zamanı aşağıdakı hədəflər seçilir: a) İstehlakçıların almaq istədikləri mal və xidmətin miqdarını təyin etmək və bu yolla bazar həcmi və bazar payını müəyyənləşdirmək, b)Ampirikbilgilerinköməyi ilə əlavə satınalma və/və ya istehsal gücünün yaradılmasını müəyyənləşdirmək.
 
        Masabaşı araşdırmada məlumatların toplanması və analizi çətin və darıxdırıcı ola bilər. Ancaq artıq internetdən istifadə bu cür məlumatların toplanmasını asanlaşdırmışdır. Ancaq bu qaynaqların bilinməsi və daim təqibi lazımdır ki unudulmasın. Buna görə masabaşı araşdırmalarını mərhələlər şəklində həyata keçirsək daha effektiv olar:
 
1) Məqsədin təyin edilməsi
2) Məhsulun sinifləndirilməsi, klassifikasıyası
3) Məlumat qaynaqlarının müəyyənləşdirilməsi
4) Məlumatların klassifikasiyası
5) DATA BANKın qurulması
 
Məqsəd: Hədəf bir ölkənin (bazarın, regionun) seçilməsi, hədəf ölkədə hədəf seqmentin müəyyənləşdirilməsi, fəaliyyət qərarı…
Məhsulun klassifikasiyası: Effektiv bir bazar araşdırmasına başlamağın ilk addımı istehsal etdiyiniz, etmək istədiyiniz, satış və ya ixracını planlaşdırdığınız məhsul və ya məhsulların beynəlxalq səviyyədə bilinən formada klassifikasiya etməkdir. 
Ticari statistikaların çoxunda məhsullar bü cür klassifikasiyalaşdırılır: Sahəyə görə, məhsul  qrupuna görə, gömrük kodlarına (GTIP)-lərə görə, ölkələrə görə, fəaliyyət növünə görə (production, export, import, re-export, investisiya məqsədli və s.)
Məlumat qaynaqlarının müəyyənləşdirilməsi:
Masabaşı Araşdırmada məlumat (informasiya) qaynaqlarını isə aşağıdakı 3 qrup altında birləşdirə bilərik: 
  1) Şirkət içi məlumat qaynaqları:
  – Satış hesabatları,
  – Proforma invoice-lar
  – Rüblük, aylıq, illik hesabatlar və analizlər
  2) Şirkət xaricində istifadə olunan qaynaqlar:
  – Müxtəlif lokal və beynəlxalq qurum və quruluşların hesabatları
  – Statistik məlumatlar
  – İxraca dəstək qurumları
  – Xarici ölkədəki səfirliklər və bunlara bağlı fəaliyyət göstərən ticari müşavirlər
  – Universitet yayınları 
3) Beynəlxalq qurumların yayınları, hesabatları
-Beynəlxalq qurumların yayınları çox geniş və hərtrəfli məlumat qaynağı ilə doludur. Bu qurumlar da yenə də ümumi və xüsusi olaraq ikiyə ayrılır. Ümumi iqtisadi və statistik məlumatlar yayınlayanlar (Birləşmiş Millətlər İnkişaf Hesabatı),ümumi xarakter daşıyan qurumlar və xüsusi sektorlar üzrə fəaliyyət göstərən qurumlar: Məsələn, Beynəlxalq Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (IFAD) 
-BMT tərəfindən  yayınlananBirləşmişMillətlər İllik Statistika məcmuası”(The United Nations Statistical Yearbook).
Beynəlxalq Finans Korporasiyasının IMF’nin aylıq Beynəlxalq Maliyyə Statistikaları” (International Financial Statistics)
-ITC-International Trade Center (Beynəlxalq Ticarət Mərkəzi) mərkəzi Cenevrədə yerləşən bu qurumdan ölkələrin sektorlara görə toplam ticarət statistikalarını əldə edə bilərsinizş Buyolla  hansı ölkənin hansı sektorda dünya ticarətindəki yerini öyrənə bilərsiniz.
-Birləşmiş millətlərə bağlı comtrade.un.org ixrac və idxal rəqəmləri məhsul siniflərinə və ölkələrə görə məlumatlar
-WTO-World Trade Organization (Dünya Ticarət Təşkilatı)
-Dünyadakı ixrac assosiasiyaları və buna bənzər qurumlar
-Dünyadakı Araşdırma assosiasiyaları və yayınladığı məlumatlar
-OECD ölkələri ilə əlaqədar informasiyaları bu qurumun yayınladığı hesabatlardan əldə edə bilərsiniz.
-SNG ölkələri ilə əlaqədar SNG ölkələrinin ölkələrarası statistika komitəsi  www. cisstat.com
– Digər beynəlxalq araşdırma və konsaltinq şirkətlərinin məlumatları
– Xarici ölkələrin statistika qurumlarının məlumatları… və s.

 

   Məlumatların klassifikasiyası: Bu mərhələdə müxtəlif qaynaqlardan toplanan məlumatların məqsədlərə görə sinifləndirilməsi (klassifikasiyası) aparılmalıdır. Çünki ən sadə şəkildə desək nəyin harda olduğunu, hansı məlumatı necə əldə edəcəyimizi asanlaşdırmaq üçün mütləq lazımdır. Burada sinifləndirmə  məqsəd və gələcəkdə istifadə rahatlığına görə müəyyənləşdirilə bilər… Məsələn məlumat mənbələrinə görə, fəaliyyət sahəsinə görə, lokal və ya beynəlxalq qaynaqlara görə, statistik və ya hesabatlar şəklinə görə, illərə görə və s. və s.) 
         DATABANK-ın yaradılması: Həm xam məlumatlar, həm də işlənmiş, analiz edilmiş məlumat və bilgilər saxlanılmalı və gələcəkdə istifadə məqsədilə qorunmalıdır. Hazırda bunu texnoloji sistemlər vasitəsilə həyata keçirmək asandır…
      Təbii ki burada əldə olunan məlumatların analiz yollarından  bəhs etmədik, çünki bu ayrı bir  və ya bir neçə yazı(lar)ın mövzusudur.
        Sonda demək istəyirəm ki bəli bilgi gücdür, amma düzgün istifadə olunan bilgi isə əvəzedilməz gücdür!

Araşdırma etikası…

İdarəetmənin hər sahəsində etikanın, etik dəyərlərin yeri və önəmi danılmazdır. Biznes etika bu gün ayrıca dərs kimi tədris olunmaqdadır. Şirkətlər öz korporativ kodekslərinə etik qaydalar əlavə edirlər. Şirkətlərdə,  mikro və makro mühit faktorlarına, o cümlədən çalışanlarına, müştərilərinə və cəmiyyətə qarşı məsuliyyətlər toplusu çox zaman əməl olunmasa da hazırlanmaqdadır. Mən bu yazımda uzun illər marketinq araşdırmaları sahəsində lokal və beynəlxalq araşdırma şirkətləri ilə daim əməkdaşlıqda olmuşam.  İşə yanaşma və etika sahəsində müxtəlif bənzərliklər və fərqliliklərin şahidi olmuşam.

Ancaq yaxın zamanlarda qarşılaşdığım bir naxoş təsadüfə görə bu mövzunu qabartmaq qərarına gəldim.  Ancaq yazımda bu naxoş təsadüfü qeyd etmək deyil məqsədim, bunu nəzərə alaraq araşdırma sahəsində etik dəyərlərin nələr olduğuna aid ümumi anlayışlardan bəhs etmək istədim.

 
Etika, İnsanlar arasındakımünasibətlərinəsasını təşkil edən dəyərlərin əxlaq baxımından yaxşı və ya pis, doğru və ya səhv olduğunu və bunun səbəblərini araşdıran fəlsəfi xarakteristikadır.  Biznes etika da məhz bu  biznes sahəsində olan qarşılıqlı münasibətlərin əxlaqi dəyərlər çərçivəsində tənzimlənməsidir. Bu minvalla araşdırma sahəsində də bu etik dəyərlər çərçivəsi qorunmalıdır. Ancaq araşdırmanın bir də elmi tərəfi vardır ki bunu da nəzərə almaq vacibdir. Ona görə də “elmi yanıltma”nın da etik dəyərlər çərçivəsinə salınması lazımdır. 
 
Bir elmi araşdırmanın dəyərinə və etibarına zərər vuran bütün fəaliyyətlər elmi yanıltma (scientific misconduct) olaraq bilinməkdədir. Biznes araşdırmaların da elmi yönü daha çox üstünlük təşkil etdiyi üçün bu biznes araşdırmalarında nəzərə alınmalıdır. Bu yerdə biznes araşdırmaları, biznes fəaliyyətlərini(Əməliyyat araşdırmaları, investisiya, maliyyə araşdırmaları, HR araşdırmaları və s.) əhatə edir… Marketinq araşdırmaları da biznes araşdırmalarının sadəcə bir qoludur…
 
Elmi yanıltma daha çox iki şəkildə meydana çıxar: Elmi ehmal-disiplinsiz araşdırma və Elmi kənarlaşma, başqa yönə çəkmə-qəsdən saxtalaşdırma…
 
– Elmi ehmal (dissiplinsiz araşdırma), elmi araşdırmanın tələb etdiyi fəaliyyətləri tam olaraq yerinə     yetirmədən həyata keçirilən araşdırmalar nəticəsində ortaya çıxan elmi yanıltmalardır. Məsələn hər hansı riyazi və statistik xətadan qaynaqlanan və ya bilgisizlikdən yaranan xətalar…
 
– Elmi yanıltma/kənarlaşma isə, həyata keçirilən elmi araşdırma prosesini qəsdən başqa istiqamətə çəkmək və araşdırma nəticələrinin etibarını zədələməkdir. 
 
Araşdırma prosesi və nəticəsi üçün hər iki halın olması istənilməzdir. Ancaq daha çox ikinci prinsip əxalaqi olaraq daha qorxuncdur. Bu da əslində insanların əxlaqi dəyərləri ilə bilavasitə bağlı prinsipdir… Araşdırma sahəsində də biznes etikasına xas əxlaqi prinsiplər qorunmalıdır… Bu araşdırma başlamadan əvvəl, araşdırma sürəsincə və araşdırma nəticələrinin doğru göstərilməsi baxımından önəmlidir. Belə olduğu təqdirdə uzun sürəli əməkdaşlıqlar mövcud ola bilər. Əks təqdirdə hər hansı bir mərhələdə edilən qeyri əxlaqi yanaşma bu əməkdaşlığı kəsəcəkdir.Təbii ki burada qarşılıqlı olaraq eyni müsbət dəyərlərə malik olmaq biznes əməkdaşlığında önəmli prinsipdir. 
 
Amerika Marketinq Assoasiyasının marketerlər üçün uzun etik kodeksi mövcuddur. Mən bu yazımda sadəcə bir neçəsini misal çəkmək istəyirəm. Marketerlər olaraq bunu etməliyik deyə:
Zərər vurmama…
           Etika qayda və standartlarına( varsa) yüksək səviyyədə həssas yanaşaraq zərər vurmamaq və bu çərçivədə fəaliyyət göstərmək
  Marketinq sistemə olan güvəni yüksəltmək, möhkəmləndirmək
          Bütün marketinq fəaliyyətlərində marketinqə olan etibarı zədələmədən yüksəltməyə çalışmaq və marketinq sistemə olan güvəni artırmaq.
  Etik dəyərlərə sahib olmaq
          Bütün marketinq fəaliyyətləri zamanı qarşı tərəflə etik münasibətlər qurmaq və bunu qorumaq.
İndi isə araşdırma etikasında etik dəyərlər nələrdir bunlardan qısaca yazaq:
 
HONESTY- Düzgünlük prinsipi, biznesdə, marketinqdə və təbii ki biznes araşdırmalarında ilk növbədə düzgünlük prinsipinə əməl olunmalı və bütün fəaliyyətlə bu prinsip ilk növbədə nəzərə alınmalıdır.
DÜZGÜNLÜK PRİNSİPİ İKİ YÖNƏ- MÜŞTƏRİLƏRƏ VƏ STAKEHOLDERLƏRƏ YÖNƏLİK OLMALIDIR!!!
   Biznes araşdırmalarında…
  – Sahə işinin düzgün aparılması
  – Anketlərin düzgün doldurulması
  – Hesabatların düzgün hazırlanması
  – Analiz və təkliflərin düzgünlüyü və s.
 
RESPONSIBILITY-MƏSULİYYƏTLİLİK 
  – Verilən marketin qərarlarının və qəbul edilən strategiyaların məsuliyyətini  dərk və qəbul etmək
  – Sahə işi məsuliyyəti
  – Analizlərin doğruluğu məsuliyyəti
  – Nə eşitmək istədiklərini deyil, real vəziyyəti  doğru nəticələri göstərmək
  Məsuliyyətlilik…
  1) Müştərilərə qarşı
  2) Stakeholderlərə qarşı
  3) Cəmiyyətə qarşı olmalıdır. 
  
Confidentiality– Gizlilik prinsipi:
– Araştırma tərəfdaşları barədə məlumatların gizliliyi, anonimliyin qorunması
– Araşdırma nəticələrinin gizliliyi
– Araşdırma nəticələrinin başqa bir araşdırma üçün istifadə edilməsi zamanı gizlilik prinsipi və razılığın alınması
 
PLAGIARIZM-Plagiatçılıqdan çəkinmək:
– Həm sahə, həm də masabaşı araşdırmalarında plagiatcılıqdan çəkinmək.
 
Səs və görüntü yazma və müşahidə texniklərinin istifadəsində etik prinsip:
– Bu texnikalardan istifadə etməmişdən əvvəl araşdırma obbyektlərinin məlumatlılığı təmin edilməlidir.
-Etik olmayan bəzi qeydlər araşdırmanın nəticələrinə xələl gətirməyəcəksə silinməli və istifadə edilməməlidir. 
 
Təbii ki bu etik dəyərlərin qorunması insan amilindən asılıdır… Ona görə də hər sahədə olduğu kimi ümumi əxlaqi dəyərlər məhz hansı sahədə olursa olsun mütləq qorunmalıdır…
 

Marketinq araşdırmaları nə üçün lazımdır? Şirkətlər üçün faydaları nədir? | Ekspert TV – çox izləyən çox bilərm

Marketinq araşdırmaları nə üçün lazımdır? Şirkətlər üçün faydaları nədir? | Ekspert TV – çox izləyən çox bilər

Hadisələrə "ceteris paribus"la baxaq…

Müəyyən bir hadisə, müşahidə obyekti və sair haqqında fikir söylədiyimiz vaxt yaxşı olardı ki, heç olmasa “ceteris paribus” prinsipiylə hərəkət edək. İqtisadi bir termin olan və latınca mənası “digər faktorların sabit qalması, dəyişməməsi şərti ilə” deməkdir. İqtisadi termin olsa da burda formul yazaraq bunu açıqlamaq istəmirəm. Təməl iqtisadi bilikləri olanlar bundan xəbərdardır.
Mən ceteris paribus prinsipi ilə  məhz ictimai həyatda  bir hadisəni müşahidə edərkən, onun haqqında fikir söylərkən heç olmasa bunu nəzərə almağı məsləhət görərdim. Bir hadisəyə, baş verən bir dəyişikliyə müxtəlif faktorlar səbəb ola bilər.

 Ceteris paribus prinsipində bu faktorların biri daha çox ələ alınsa da digər faktorları nəzərdən qaçırmır, tamamilə atmırlar. Digər faktorların sabit qalmasıyla və ya dəyişməməsiylə bu olanın baş verdiyi müdafiə olunur.
Təbii ki bütün digər faktorları hesaba qatmaq daha anlamlı olsa da düşüncə və şərtlərə görə bu dəyişdiyi üçün hər hansı bir faktora nəzərən incələnməsi də doğru yoldur.
 Bəs digər yol, yanaşma tərzi nədir???

Digər bir yol və ya yanaşma tərzi hadisələri müşahidə edərkən, onlar haqqında fikir söylərkən tək bir faktora bağlamaq digər faktorları gözardı etməkdir ki buna da “isolation” deyirlər. İstər iqtisadi, istər sosial hadisələrdə “isolation”-la hərəkət edib, müşahidə aparıb doğru qərarvermə fikrimcə düzgün deyildir…

Elmdə hər şey sorğulandığı kimi, ictimai hadisələrdə də sorğulanmalı, təktərəflı yanaşma və mühakimədən qaçılmalıdır… Hadisələrə səbəb olan tək bir şey olsa da onun da nələrdənsə təsirləndiyi mütləq mövcuddur. Hadisələrə, elmi və ya qeyri-elmi, siyasi və ya ictimai olsun bu daha geniş baxış bucağıyla baxmaq bizim doğru qərar verməmizə kömək edəcəkdir…
Uğurlar diləyi ilə…

Araşdırma şirkətlərinin zəif tərəfləri…

Bu qısa yazını Qlobal araşdırma şirkətlərindən biri olan və ümumiyyətlə araşdırma şirkətləri sıralamasının ilk 5-liyində yer alan, 100-dən artıq ölkədə fəaliyyət göstərən və 12000-dən artıq çalışanı olan alman kökənli GfK “Gesellschaft für Konsumforschung” şirkətinin Ukrayna ofisindəykən yazıram.  Şirkətin əməkdaşı ilə bir proekt çərçivəsində müəyyən müzakirələr apardıqdan sonra bunları yazmaq fikrinə gəldim.
Araşdırma ilə əlaqədar öz ölkəmizdə və Türkiyə, Ukrayna, Qazaxstan, Gürcüstanda fəaliyyət göstərən global və yerli şirkətlərlə sıx əlaqədə olduğum və müəyyən proektlərdə faəliyyətləri ilə tanış olduğum üçün bu yazdıqlarıma tamamilə onların fəaliyyətləri nəticəsində qənaətə gəlmişəm.

Keçək mətləbə. Araşdırma şirkətlərində ən çox rastladığım iki ən önəmli zəif tərəflər: 1) Masabaşı araşdırma (Desk research) sahəsində zəiflikləri; 2) Analitik düşüncə və ya araşdırma nəticələrinin analizindəki zəiflikləri.
Əslində bu iki məsələnin hər biri bir-biriylə əlaqədar və bir-birinin inkişafına kömək göstərən və ya mane olan məsələlərdir.
 Belə ki masabaşı araşdırma əslində analitik qabiliyyətləri, araşdırma həvəsi, araşdırma zamanı hansı qaynaqlardan və necə istifadə edəcəyi, müxtəlif informasiyaların müqayisəli təhlili, informasiyaların sadəcə informasiyada qalmayıb bilgiyə çevirmək kimi bacarıq, bilgi və həvəs tələb edir. Bu xüsusiyyətlərin çatışmazlığı və ya yoxluğu araşdırmanın bu sahəsinin yeterincə inkişaf etməməsi ilə nəticələnir. Və bunun şahidi olmuşam ki, adı çəkilən ölkələrdə fəaliyyət göstərən qlobal və yerli şirkətlərin əksəriyyəti deskresearch araşdırmanı etmirlər və ya bu sahəyə meylli deyillər.
 Bəli bəzən qlobal və yerli şirkətlər bu sahədə çətinlik olaraq stastistik məlumatların əldə edilməsindəki problem və çətinlikləri, statistik məlumatların düzgün olmadığını dilə gətirirlər. Bunları mən də bilirəm və qismən razıyam. Ancaq şirkətlər bu istiqamətdə əgər təkcə ölkələrin öz rəsmi statistikalardan kifayətlənəcəklərsə belə problemlər olacaqdır. Şirkətlər rəsmi statistika ilə bərabər ekspert rəyləri, müxtəlif beynəlxalq qurumların tərəfsiz hesabatları, finans qurumlarının hesabatlarını yuxarıda qeyd etdiyim xüsusiyyətlərə malik əməkdaşların istifadəsi ilə həyata keçirməlidirlər.
Məsələn; bir nümunə ölkələr, gömrük kodları, müxtəlif mallar, export, import, reexport üzrə xarici ticarət rəqəmləri yer alan Birləşmiş Millətlərin Statistika bölməsinə aid sayt olan www.comtrade.un.org – saytı. Burda ticari rəqəmlər (reporter) hesabat verən ölkələrə görə dəyişir. Və müqayisə üçün statistik məlumatların düzgün verilmədiyi şübhəli olan ölkələrin deyil, bu məlumatları digərlərindən, onlardan import edən və ya export edən ölkələrin açıqladığı rəqəmlərdən götürmək mümkündür. Bu barədə gözəl bir numunə  “Satatistika və gömrüyümüzün halı” http://www.jabrayilvaliyev.com/2011/09/statistika-v-gomruyumuzun-hal.html bu bağlantıdan baxa bilərsiniz. Əgər təkcə Azərbaycan statistikasını ələ alacaqsınızsa bu məhsulda cəmi 3 dəfə yanılacaqsınız… Ancaq eyni saytdan digər reporter ölkə rəqəmi də verildiyinə görə bunu da müqayisə üçün nəzərə almağınız lazımdır. Bax bu cür məlumatların olduğu saytdan araşdırma şirkətləri xəbərsiz və istifadə etmirlər, sadəcə tək qaynaqla kifayətlənirlər, müqayisəli təhlillər aparmırlar.
İkinci məsələ isə əldə olunan məlumat və informasiyaların düzgün və lazımi şəkildə təhlili məsələsidir. Bu sahədə də araşdırma şirkətlərini zəif görməkdəyəm. Bu da yenə ilk başda qeyd elədiyim əksik xüsusiyyətlərdən qaynaqlanır. Bu barədə isə Marketinqdə və satışda cansız rəqəmlərin canlı dili adlı yazımı tövsiyyə edərdim. Bu yazıda da deyildiyi kimi rəqəmlər cansız olsa da onları dilləndirmək, müqayisə etmək, təhlil etməklə canlı hala gətirmək mümkündür. Yəni araşdırma şirkətləri informasiya ilə bərabər bilgi də verməlidirlər. Bilgi vermələri üçün isə analitik qabiliyyətə malik çalışanlara malik olmalıdırlar.
Bu iki zəif tərəf haqqında araşdırma şirkətlərinin düşünəcəklərini və real addımlar atacaqlarını ümid edirəm…

Marketinq Araşdırmaları bazarları haqqında…

Bu yazıda dəyərli oxucularımla ölkəmiz də daxil olmaqla bir neçə ölkənin Marketinq Araşdırmaları bazarı və iştirakçıları haqqında düşüncələrimi paylaşacağam. Yazıya başlamadan əvvəl yaxın ölkələrin Marketinq Araşdırmaları bazarı haqqında bəzi statistik bilgilər vermək istəyirəm.

Rusiya marketinq araşdırmaları bazarının həcm imüxtəlif qaynaqlar tərəfindən təqribən 300 mln. dollar olaraq göstərilməkdədir. Bu isə adambaşı marketinq araşdırma xərcinin 2 dollara yaxın olduğunu göstərir. Ukraynada marketinq araşdırmaları bazarının həcmi isə təqribən 40-45 mln. dollar olduğu haqqında məlumatlar var.
Bu adam başına marketinq araşdırmasının bu ölkədə təqribən 1 dollar olduğunu ifadə edir. Türkiyədə marketinq araşdırmaları bazarının həcmi artıq 150 mln. dolları (2010) keçmişdir. Bu ölkədə də adam başına düşən araşdırma xərci 2 dollardan çoxdur artıq. Keçək bizə yaxın olan Qazaxstana… Bu ölkədə marketinq araşdırmaları bazarının həcmi etibarlı mənbələrə görə təqribən 18-20 mln. dollardır. Bu da adam başına 1 dollardan bir qədər çox xərcləndiyini göstərir. Gürcüstanda bu bazarın həcmi çox kiçik təqribən 1 mln. dollar olaraq göstərilir. Ancaq buna baxmayaraq Gürcüstanda lokal marketinq araşdırma şirkətləri içində bizim araşdırma şirkətlərindən daha professional çalışan və yenilikçi böyük şirkətlər də var…
Bu sahə ilə əlaqədar daha bir maraqlı statistik bilgi isə belədir ki… İnkişaf etmiş ölkələrdə xüsusilə Avropa ölkələrində araşdırma xərclərinin reklam xərclərinə nisbəti 10-12% civarında seyr edərkən, digər ölkələrdə məsələn Türkiyədə 4-5% civarında seyr edir. Bu isə ölkələrin araşdırmalara nə qədər önəm verdikləri haqqında əlavə bir göstəricidir.
Ölkəmiz haqqında müəyyən mənbələrdən (araşdırma şirkətlərindən) məlumat əldə etmək istədim, ancaq təəssüf bir cavab tapa bilmədim. Buna baxmayaraq əgər ölkədə fəaliyyət göstərən global və lokal araşdırma şirkətlərinin sayını, izlədiyimiz ölçüdə fəaliyyətlərini, kalitativ və kantitativ inkişafının yetərsiz olduğunu nəzərə alsaq bu bazarın ölkəmizdə çox kiçik olduğunu qeyd etmək olar.  Təbii ki sadəcə ölkə marketinq araşdırmaları şirkətlərinə baxıb bu qərara gəlməkdə müəyyən yanlışlıq ola bilər. Belə ki yəqin ki ölkədə fəaliyyət göstərən qlobal və beynəlxalq şirkətlərin, habelə müəyyən yerli şirkətlərin bir hissəsi öz araşdırma tələblərini ölkəmizdə fəaliyyət göstərməsələr də, beynəlxalq araşdırma şirkətlərinə və ya başqa ölkə orijinli araşdırma şirkətlərinə verirlər. Son bir ildə mən bu cür tələblər haqqında kifayət qədər informasiya əldə etmişəm. Məsələn Gürcüstan və Qazaxstan araşdırma şirkətləri Azərbaycan bazarında müəyyən müştərək və fərdi layihələrdə iştirak etmişlər, yəni bizim bazarda iştirak edirlər və buna çalışırlar. Yəqin bizim araşdırma şirkətləri də müəyyən ölkə bazarlarında çıxış edirlər… Ancaq yenə də şirkətlərin araşdırmaya verdikləri önəm dərəcəsinin az olmağını və araşdırma şirkətlərinin sayı və səviyyəsini nəzərə   aldığımızda bu bazarın bizdə inkişaf etmədiyi və kiçik olduğu qənaətinə gəlmək olar.

Araşdırma bazarları haqqında məlumat verərkən ölkədə fəaliyyət göstərən araşdırma şirkətlərinin keyfiyyətindən əvvəl, rəqabət nöqteyi-nəzərindən sayı da çox əhəmiyyətlidir. Ölkəmizdə üzdə olan 3-4 araşdırma şirkəti var. Bu rəqəm Rusya və Türkiyədə 50-dən çox, Qazaxstanda 15-ə qədər, Gürcüstanda isə 2 dəfə çox 7-8-dir. Təbii ki burda fəaliyyət göstərən, tanınan, üzdə olanları qeyd edirəm. Qazaxıstanda dünyanın ən böyük marketinq araşdırmaları şirkətlərindən 4-ü: GfK, ACNielsen, TNS, IPSOS fəaliyyət göstərir. Bizdə isə…?

Son səyahətimdə Qazaxstanda qlobal və lokal araşdırma şirkətləri ilə görüşdüm. Görüşmədən əvvəl təbii ki internet səhifələrini dolaşırdım. Bir məlumat verim ki səhifələri bizim araşdırma şirkətlərindən fərqli olaraq mütəmadi yenilənməkdədir. Yeni xəbərlər, konfrans, seminarlar, araşdırma və marketinqlə bağlı təlim-tədris materialları, araşdırma ilə bağlı keçirilən tədbirlərin işıqlandırılması və s. ilə doludur. Bizdən fərqli olaraq araşdırma şirkətlərinin qurduqları assoasiyaları var və real olaraq fəaliyyət göstərir. Habelə Qazaxstan araşdırma şirkətləri Rusiyada keçirilən, hətta bəziləri Avropada ESOMAR konfranslarına, panellərində, tədbirlərdə də mütəmadi iştirak edirlər və çıxış edirlər. Təbii ki bunlar sektorun inkişafı, yeniliklərin əldə edilməsi üçün vacib fəaliyyətlərdir. Türkiyədə və Rusiyada da belə assosasiyalar mövcuddur. Bizdə Azərbaycan Marketinq Cəmiyyəti var… Fəaliyyəti ilə bağlı keçmiş yazılarımda yazmışam. Araşdırma sahəsi isə zəif, çox zəifdir… Ancaq yəqin ki belə getməz… Şirkətlərin araşdırmaya daha çox önəm vermələri, marketoloqların yetişməsi ilə yəqin ki lokal araşdırma şirkətlərinin sayı da çoxalacaq, keyfiyyəti də artacaq…
Uğurlar diləyi ilə…

Araşdırma sonrası fəaliyyətlər nələrdən ibarət olmalıdır?

Araşdırma zamanı nəzarət necə aparılmalıdır?