Turizmdə hansı göstəricilər necə dəyişib?

İki il əvvəl bloqumuzda  “Turizmdə Rəqabətqabiliyyətlilik göstəricimiz” deyə yazı yayınlamışdım. Dünya İqtisadi Forumu keçən ayın əvvəli,  World Tourism Organization (UNWTO) and World Travel and Tourism Council (WTTC) kimi təşkilatların verdikləri informasiyalarla 2017-ci il üçün ölkələrin turizmdə rəqabətqabiliyyətlilik hesabatını yayınlamışdı. Bir neçə informasiya vasitələri bu barədə qısaca məlumat vermişdi ki ölkəmiz 13 pillə irəliləyərək 84-cü pillədən 71-ci pilləyə qalxmışdı. Hazırda Turizm sektoru ilə yaxından maraqlandığım və bu sektorda müəyyən fəaliyyətlərdə bulunduğum üçün hesabatı ayrıntılı olaraq incələdim. Bu sahədə hansı göstəricilərdə nə kimi dəyişiklik olduğunu 2 il əvvəlki yazımla da müqayisə edərək nəzərinizə çatdırmaq istədim.  Turizmlə biraz yaxından tanış olduqdan sonra bu sahənin marqalı amma əməli ediləcək çox işlərin olduğunun şahidi oldum.

Beləliklə, bəli 2017 Turizdə Rəqabətqabiliyyətlilik hesabatına görə 13 pillə irəliləyərək 84-dən 71-ə yüksəlmişik. Əvvəlcə qeyd etmək istəyirəm ki səyahət və turizm rəqabətqabiliyyətlilik indeksində 141 ölkə 90-a qədər göstərici üzrə araşdırılmış və 1-dən 7-yə dək olan şkala üzrə dərəcələndirilmişdir… 1 ən aşağı göstərici 7 isə ən yaxşı göstərici olaraq qəbul edilmişdir. Dəyərləndirmədə əsas indikatorlar (göstəricilər) bunlardır:

Biznes mühiti, təhlükəsizklik, Sağlamlıq (Səhiyyə) və gigiyena, İnsan resursları və əmək bazarı, ICT təminatı-istifadə edilmə dərəcəsi, Səyahət və Turizmdə özəlləşdirmə dərəcəsi, Beynəlxalq əlaqələrə açıqlıq, Qiymət rəqabətqabiliyyətliliyi (!!!), Ətraf mühit və davamlılığı (inkişafı), Hava nəqliyyatı infrastrukturası, Quru yollar və liman infrastrukturası, Turizm xidməti infrastrukturası, Təbii resurslar və  Mədəni resurslar. Bu ana göstəricilərdir ki bunların da alt faktorları vardır. İndi ölkəmizin bu il, iki il əvvəlkii durumla hansı göstəricilərdə necə yer dəyişdirdiyini göstərmək istəyirəm.

Biznes mühiti- 65-ci sıra 4.45 xal (2015)  – 57-ci sıraya yüksəliş (4.6 xal)

Təhlükəsizklik – 36-cı sıra 5.83 xal – 35-ci sıraya yüksəliş (4.8 xal)

Sağlamlıq (Səhiyyə) və gigiyena- 44-cü sıra –  5.96 xal- 37-ci sıraya yüksəliş (6,1 xal)

İnsan resursları və əmək bazarı- 36-cı sıra 4.84 xal – 30-cu sıraya yüksəliş (6.0)

ICT təminatı-istifadə edilmə dərəcəsi- 52-ci sıra 4.58 xal-50-ci sıraya yüksəliş (5.0)

Səyahət və Turizmdə özəlləşdirmə dərəcəsi- 58-ci sıra 4.69 xal – 49-sıraya yüksəliş (4.8)

Beynəlxalq əlaqələrə açıqlıq- 107-ci sıra, 2.33 xal – 77-ci sıraya yüksəliş (2.9 xalla)

Qiymət rəqabətqabiliyyətliliyi (!!!)- 65-ci sıra, 4.78 xal- 31-ci sıraya yüksəliş (5.4 xalla)

Ətraf mühit və davamlılığı (inkişafı)- 94-cü sıra, 3.83 xal- 81-ci sıraya yüksəliş (4 )

Hava nəqliyyatı infrastrukturası- 84-cü sıra 2.43-  77-ci sıraya yüksəliş (2.4)

Quru yollar və liman infrastrukturası- 65-ci sıra 3.55- 49-cu sıraya yüksəliş (3.7)

Turistlərə xidmət infrastrukturası-  93-cü sıra, 3.30-  çox az yüksəliş 89-cu sıraya (3.3)

Təbii resurslar – 130-cu sıra 2.03- 109-cu sıraya yüksəliş (2.4)

Mədəniyyət resursları və biznes travel- 75-ci sıra 1.53- 69-cu sıraya yüksəliş (1.7)

İlk başda göstərilən faktorlara görə ölkəmizin durumu qənaətbəxşdir. Mən tündləşdirdiyim faktorlar üzrə önəmli hesab etdiyim bəzi məqamlara deyinmək istərdim.

Beynəlxalq əlaqələrə açıqlıq göstəricisində xeyli yüksəliş olmasına baxmayaraq fikrimcə 77-ci yer də qənaətbəxş deyil. Bu faktorun altında yer alan subfaktorlara diqqət etdikdə bunlar 1) Visa prosedurları 2) Hava xidmətləri üzrə ikitərəfli razılaşmalar 3) Qüvvədə olan bölgəsəl ticari anlaşmalar… Bəli Visa prosedurlarınd açox irəlidəyik 29-cu yerdə, ancaq digər iki subfaktorda 67 və 91-ci yerdəyik. Özəlliklə 3-cü faktoru xüsusilə low cost -sərfəli qiymətlərlə hava nəqliyyatı xidməti göstərən operatorların cəlb edilməməsi və ya buraxılmaması faktoru burada geridə qalmağımıza səbəb ola bilər.

Qiymət rəqabəti??? faktoru mənə çox maraqlı gəldi… amma alt faktorlarına baxanda bunun makroiqtisadi göstəricidən qaynaqlandığını gördüm… Hava yolu daşıma qiyməti və vergidə isə hələ də 104-cü yerdəyik…

Turistlərə xidmət faktoru… elə də irəliləyiş yoxdur… Bəli xidmətdə hələ ediləsi və öyrəniləsi çox şey var… Hotel sayının artırılması, infrastrukturanın yaxşılaşdırılması, xidmət göstərənlərin yanaşması… və s.

Axırıncı faktora isə xüsusilə deyinmək istərdim. Və burda da daha çox Mədəniyyət resurslarındna çox ikinci faktor olan biznes travel və ya biznes turizmi məsələsini fikrimcə daha ön plana çıxarmaq lazımdır. Müxtəlif mövzularda, hətta ixtisaslarda Beynəlxalq və bölgəsəl kongres, forum və s. keçirilməsini artırmaq, dəstəkləmək lazımdır. Bu istiqamətdə əməli işlər görülərsə əlavə dəyər yaradıla bilər….

Koreyanın Qlobal Şirkətlərinin ortaq özəllikləri…

download  Müxtəlif zamanlarda Cənubi Koreyanın həm iqtisadi inkişafı ilə, həm də uğurlu qlobal şirkətlərinin idarəetmə tərzləri haqqında kitab (xüsusilə “How Asia Works”) araşdırma və yazılar oxumuşdum. Və daha da çox araşdırma yazılarında, xüsusilə BCG-nin Cənubi Koreya direktorunun yazı və çıxışlarında Korea şirkətlərinin uğurlu olmasının 3 əsas səbəbi üzərində durulur…

Əvvəlcə  qısa məlumat verim ki, 1980-cı  ildən 2017-yə adambaşına düşən ÜDM 2300usd-dən 25000 usd-yə seyr izləyib… Təqribən 35-40 illik bir dövrdə Koreya dövləti, xalqı və şirkətləri bu inkişafı başqalarından copy paste-la deyil, öz dəst xəttləriylə yaşayıb əldə etmişlər… (Qeyd: Yaponiya, Tailand, Koreanın inkişaf yolları  How Asia Works kitabında da qeyd edilən kimi çox bənzər yanı var… Yaponiya yolu )

Şirkətlərin ortaq xüsusiyyətlərindən (Uğurlu olan qlobal şirkətlərdən gedir) birincisi və ən əsası Yerli talantların idarəetməsinə üstünlük vermələridir. Samsung, Hyundai, LG kimi qlobal şirkətlərin CEO və əsas idarəetməsi məhz ancaq və ancaq Koreyalılardan ibarət olduğu qeyd edilir… Bunun üstünlüyü eyni mədəniyyət, eyni dil, eyni ekosistemi yaşamış olmaları və bununla yerli idarəedicilərin loyallıq dərəcəsinin koreyalı olmayan idarəedicilərdən dəfələrlə çox olduğudur… İkinci ortaq özəllik Ölkələrdəki head office rəhbərlərinin “Koreanize”-laşdırılmasıdır. Baş ofislə güclü inteqrasiya halında fəaliyyətlərin tələb edilməsidir. Üçüncü ortaq özəllik isə müxtəlif ölkə istehlakçıları ilə empatinin yaradılması, inkişaf etdirilməsi və qorunmasıdır…

Yuxarıda qeyd edilən kimi 40-50 yaşlı bir koreyalı ölkənin inkişafına şahid olan birbaşa yaşamış, bu mədəniyyəti içinə çəkmiş və dövlətin, şirkətlərin məqsədləri ilə öz məqsədlərini bütünləşdirmiş insanlardır ki, onlar da loyallıq yoluyla məqsədə nail olmağı üstün tuturlar…

Yerli talantlarımızın olması, artması və istifadə edilməsi diləyi ilə…

Halva-halva deməklə innovasiya olmaz… Ya da innovasiyada Baden-Württemberg damğası…

d7bc844375cdd481f8e0a66ab5257dfbDeməli Sentyabr-Oktyabr aylarında bir qrup həmvətənimiz ilə təlim və işgüzar görüşlər (həftəsonu isə gəzmək:) ) məqsədilə Almaniyada olduğumuz məlumdur. Bu yazıdan başlayaraq söz verdiyim kimi, gördüyüm maraqlı nüanslardan bloq yazıları ilə paylaşacağam.

İlk yazım son zamanlar araşdırdığım innovasiya mövzusu ilə əlaqədardır .Almaniyada olduğumuz zaman Baden-Württemberg regionunda Tübingen Export Academy-də təlimlərdə olduq və 17 şirkətə qrup ziyarəti və əlavə olaraq bir neçə şirkətə də şəxsi ziyarətlərimiz oldu. Xüsusilə şirkətlərə ziyarətlər zamanı regionun müxtəlif ölçəkdəki şirkətlərinin idarəetməsi və istehsal sahəsi ilə tanışlıq zamanı çox sayda heyrətləndirici fərqliliklərlə tanış olduq… Bu arada 2 il əvvəl də iki həftəlik ziyarətimdə Almaniyanın böyük Pərakəndə şəbəkələrinin (harddiscount, softdiscount və premium) iş prinsipi ilə tanışlığım və əlavə olaraq Euroshop 2014 Pərakəndəcilik sərgisində iştirakım  zamanı da  gördüyüm bir sıra yenilikləri bloqda paylaşmışdım.

Bu yazıda əsasən bir neçə nüansı vurğulamaq istərdim.

Təqribən 1 aya yaxın bulunduğumuz Baden-Württemberg regionu nəinki Almaniyanın, bütün Avropa Birliyinin ən innovativ regionudur. İkinci yerdə Bavariya regionu, 3-cü yerdə isə Lie de France-(Fransa)-dır. Baden-Württembergin innovasiya lideri regionuna çevrilməsinin isə əsas səbəbi regionda olan kiçik və orta böyüklükdəki şirkətlərin R&D (Tədqiqat və təkmilləşdirmə) fəaliyyətlərinə böyük əhəmiyyət vermələri ilə patent müraciətlərinin yüksəkliyi və ideayların məhsulla nəticələndirmə payının çox yüksək olmasıdır. Bunun da səbəbi regionda xüsusilə ikili (dual) təhsilin və ya vacational təhsilə böyük prioritetlik verilməsidir. Ziyarət etdiyimiz şirkətlərdən bir neçəsinin məhz vacational təhsillə əldə etdikləri uğurlarının həm şirkətə, həm də regionun istihdam və ümumi ekonomisinə faydalarını ağızdolusu vurğuladıqlarını gördük… Təbii ki burada uğurun digər bir səbəbi də Universitetlər və sənaye dünyasının birlikdə inteqrasiyalı şəkildə fəaliyyət göstərmələridir. Bu integrasiyanın göstəricilərindən biri region şirkətlərinin getdikçə qapalı innnovativ fəaliyyətlərdən çıxıb açıq innovasiya dəst-xəttini mənimsəmələridir. Açıq innovasiya barədə növbəti yazılarda bəhs edəcəyəm. Əsas nüanslardan biri də Tədqiqat və Təkmilləşdirmə büdcələrinin və tədqiqat və təkmilləşdirmə işçilərinin sayının yüksək tutulmasıdır… Ziyarət etdiyimiz əksər şirkətlərdə bu rəqəmlərin çox yüksək olduğunu eşitdik…

Ümumiyyətlə keçən günlərdə bir araşdırmada da qeyd edildiyi kimi Almaniyada iqtisadiyyatın regionlara yayılması çox yüksək dərəcədədir.Həmin raporda Almaniyanın paytaxt Berlinin çıxılmasıyla ÜDM-sində azalma olmayacağı tək Avropa ölkəsi olduğu qeyd edilmişdir.  Bu sahələrarası və bölgələrarası bərabərsizliyin ağrılarını yaşayan hər ölkənin benchmarking edəcəyi bir mövzudur… Yazımı çox uzatmayım, əsas məqsədim Baden-Württemberg regionunun innovasiya sahəsindəki bu uğurunu və qaynaqlarını paylaşmaq idi… Növbəti yazılarda görüşmək ümidi ilə…

IV Milli Marketinq Forumu-2016 çıxışım

IV Milli Marketinq Forumu-2016 çıxışım

Kiçik və Orta sahibkarlıq rəqəmlərin dili ilə…

indexİqtisadi azadlıq, dırnaqarası deyil, həqiqi azad sahibkarlığın təcəssümü və real iqtisadiyyatda ağırlığı ilə düz mütənasibdir. Bu yazıda kiçik və orta böyüklükdəki şirkətlərin dünyanın müxtəlif ölkələrinin iqtisadiyyatındakı ağırlıqlarını və müsbət təsirini rəqəmlərin dili ilə ifadə edəcəyəm…

Beləliklə, ilköncə qeyd edim ki, Avropada Kiçik sahibkarlıq biznesin 99%-ni təşkil edir…Azərbaycanda bu rəqəm 1.8-2%-i keçmir(ÜDM-də payı)… məşğulluqda payı 7.9%-ə qədərdir…  Gürcüstanda 65-80%-dir KOS-ların biznesdə payı son illərin göstəriciləri ilə… Bu barədə müxtəlif ölkələrin göstəricilərinə hörmətli həmkarım Samir Əliyevin geniş araşdırma yazısı var…

Türkiyədəki rəqəmlərdən bəzilərini göstərsək, məsələn ümumi təşəbbüslərin 99.8 faizi KOBİ-lərdir, istihdamda-məşğulluqda payı 76%, əlavə dəyər yaratma payı 27%… 2014-də ixracın  56%-dən çoxunu kiçik və orta şirkətlər etmişdir… və s. və s.

Müxtəlif ölkələr və ya ölkə qrupları (iqtisadi birliklər) tərəfindən biznes subyektlərinin ölçüləndirmə ayırımları haqqında qısa məlumat vermək faydalı olar deyə düşünürəm.

Avropa Birliyi ölkələrində Kiçik və orta sahibkarlıq mənsubu şirkətlər 3 qrupa bölünür. Mikro, Kiçik və Orta şirkətlər. Mikro təşəbbüslər(şirkətlər) işçi sayı 10 nəfərdən az, illik dövriyyəsi isə 2 mln Euro-yadək olanlar sayılır. Kiçik şirkətlər işçi sayı 50 nəfərdən az, illik dövriyyəsi 10 mln.Euro-yadək olanlardır. Orta böyüklükdəki şirkətlərə isə işçi sayı 250 nəfərdən az, illik dövriyyəsi isə 50 mln Euro-yadək olan biznes subyektləri aid edilir…

Türkiyədə KOBİ (Küçük ve Orta Büyüklükteki işletmeler) klassifikasiyası aşağıdakı kimidir:

Mikro işletmeler işçi sayı 0-10dək, illik dövriyyə 1 milyonTL-dən az (təqribən 340000 usd), Kiçik işletmeler içi sayısı 50 nəfərdən az olanlar və dövriyyəsi 2012-ci ildəki dəyişikliklərlə 8 milyon TL-dən az (təqribi 2.7 milyon usd), Orta böyüklükdəki işletmeler işçi sayı 250 nəfərdən az, dövriyyəsi isə 40 milyon TL-yədək (təqribi 13,6 milyon usd)

Azərbaycanda bu ayırım biraz mürəkkəbləşdirilib və sahələrə görə fərqliləşdirilibdir… Birincisi fiziki şəxs-hüquqi şəxs ayırımı ilə məsələ qəlizləşdirilir… İkinci isə Avropa, Türkiyə və əksər ölkələrdəki tək sadə klassifikasiya kimi deyil sahələr üzrə fərqliləşdirilmişdir.

İqtisadi fəaliyyət növləri üzrə kiçik sahibkarlıq subyektlərinin
müəyyənləşdirilməsi meyarlarının hədləri :
 
Sahibkarlıq kateqoriyası İşçilərin orta siyahı sayı (nəfər) İllik dövriyyə

(ƏDV, aksiz daxil olmadan)

Sənaye və tikinti < 50 ≤ 500 min manat
Kənd təsərrüfatı < 25 ≤ 250 min manat
Topdansatış ticarət < 15 ≤ 1 mln. manat
Pərakəndəsatış ticarət, nəqliyyat, xidmət və digər iqtisadi fəaliyyət növləri < 10 ≤ 250 min manat

Kiçik sahibkarlıq subyektlərinin bu şəkildə iqtisadi fəaliyyət növlərinə görə ayırılması fikrimcə faydalı metod deyildir…

Ən yüksək dövriyyə kimi, Topdansatış ticarətdə sadəcə 660 min.usd-lik dövriyyə şərti qoyulur ki burada da işçi sayı 15 nəfərdən az olması şərti biznes subyektlərini çərçivəyə salır və ya qeyri-şəffaflığa itələyir…

Ən acınacaqlısı isə Sənaye və xidmət sahələridir. Sənayedə xüsusilə emal sənayenin, yan yardımcı sənayelərin inkişaf etdirilməsi indiki dövrdə üstündə durularaq real nəticələr alınması vacib olan fəaliyyət olmalıdır… Ancaq burada qoyulan 500 min manat təqribən 330 000 usd-lik bir illik dövriyyə bu sahələrin inkişafı üçün olduqca azdır… Türkiyədən təqribən 9 dəfə, Avropa ölkələrindən isə  18 dəfə azdır…. Əgər idxal əvəzləyici və ixraca yönəlik siyasət ön planda tutulursa bu rəqəm dəyişdirilməlidir… KOS kateqoriyasına girərək sözdə deyil, real dəstəklər olarsa, yararlanmaları üçün bu vacibdir… Digər sahələrdə isə həm dövriyyə sərhədi artırılmalı, həm də işçi sayı eyni olaraq 50-yə dək çıxarılmalıdır… Fiziki şəxslər də kiçik sahibkarlıq subyekti kimi nəzərdə tutulduğu üçün burada da ümumiləşdirilməyə gedilərək nümunə ölkələrdəki kimi sadə yanaşma mənimsənməlidir…

Real ekonomini canlandıracaq olan kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin azad iqtisadi fəaliyyətləridir…VƏ bunun üçün cansız görünən rəqəmləri ilköncə canlandırmaq lazımdır!!!

 

 

 

Cəmiyyətin bəlası: Zaminlik və yaratdığı problemlər…

F
ZAMİNLİK PROSESİ LƏĞV OLUNMALIDIR!!!

İlkin yaranan problemlər:

Kredit götürmək istəyən Banka müraciət etdiyi zaman, bank zəmanət prinsipinə görə digər şəxslərin zamin olması məsələsini qaldırır.  Kredit götürmək istəyən şəxs başlayır zamin axtarmağa…

Qohumlar, iş yoldaşları, qonşular, dostlar, qeyd olunanlar vasitəsilə tapılan digər şəxslər, bankların krediti götürmək istəyəni istiqamətləndirdiyi ortaq tanışlar və digər şəxslər.

Kredit götürən, bəzən isə bankların özləri  bu zaminlik prosesinin ilkin etapında insanlar arasında mövcud olan münasibətləri başqa məcralara çəkir… Bir anda yaxşı insan pis insana dönür, neçə ilin qeyri-maddi sütünlara dayanan dostluqlar, qonşuluqlar, qohumlar arasındakı səmimi münasibət maddi sütünlara, maddiyyat öndə olan ab-havaya çevrilir.

Xətir-hörmət məsələləri qabardılır, insanların incə duyğuları ilə oynanılaraq “kömək göstərmək” adıyla sonu naməlum cəngəlliklərə salınır…

Yuxarıda sıraladıqlarım arasında sonda qeyd etdiklərimi boşuna qeyd etməmişəm… Yəni uzun müddət heç əlaqədə olmadıqların və ya səmimi münasibətdə belə olmayanların birdən birə kredit üçün zamin axtaranda bəzən bankın da dəstəyi ilə buna uyğun insanlar aranır, hal-əhval, “bə qardaş” söhbətləri  və sonra təbii ki zaminlik istəyi… yaxşı insan, pis insan söhbəti və s.  və Salamaleykum…

Kredit ödənişi sürəsi zamanı yaranan problemlər:

Burada kredit götürəcək şəxsin xoş niyyəti ilk başlarda normal olsa da daha sonra qeyri-müəyyən iqtisadi vəziyyətə görə, şərtlərin dəyişməsinə görə kredit ödənişində problemlər ortaya çıxır… Bu vaxt xoş niyyətli borç alanın xoş niyyəti qalsa da, krediti verən qurum hüquqi öhdəlik əsaslarına görə borçlu ilə ilk başda uğraşsa da zaminin öhdəliyini əsas alaraq zaminlərə yönəlirlər… Zamin və yaxınları, işlədikləri iş yerləri narahat edilir… Zaminlər özləri kreditə müraciət edərlərsə onlara kredit xətti ayrılmır və s. Özünə gün ağlaya bilməyən başqasına gün ağlamış olur(mu?)…

Borc alan-kredit götürən borcunu ödəmədiyi zaman yaranan problemlər:

Krediti alan, istifadə edən əsas borçlu unudulur, nə malvarlığı ödənişə cəlb olunur, nə borçlunun imkanları araşdırılıb borcu qaytarmaq üçün istifadə olunur…  Əvəzində zaminlər məhkəməyə  cəlb olunur, rəsmi maaşları olanlar burada ən çox yükü çəkməyə başlayırlar, maaşlarından, maaş kartlarından filankəsin borcuna görə tutulmalar olur və s.  Yəqin ki bu barədə çıxan informasiyalarda cəmiyyətdə yaranan təhlükə meyllərinin artdığını, ailə-məişət problemlərinin yarandığından xəbərdarıq.

Nəticədə cəmiyyət cılızlaşır, cəmiyyətdə nə insanların bir-birinə, nə də qurumlara etibarı qalır. İnsanlar bu ab-havada yaşamaqla xəstəliklərə düçar edilir və cəmiyyət beləcə iflas edir…

Buna görə də Şəxsi Zaminlik prinsipləri, qaydaları ya tamamilə ləğv olunmalıdır və ya bu məsələdə zaminlərdən çox BORC ALANın öhdəliyi artırılmalıdır… Zaminlərin isə borc alanı borcunu ödəməyə sövq etmək kimi ancaq və ancaq mənəvi-əxlaqi prinsiplərə dayanan qeyri-hüquqi öhdəliyi ola bilər. Qohumluq-yaxınlıq dərəcəsi və s. nəzərə alınaraq BORCLUnun –KREDİT ALAN şəxsin və ailəsinin ümumi malvarlığı (rəsmi və qeyri rəsmi) üzərinə gedilməlidir, nəinki yaxınlıq dərəcəsi olmayan yuxarıda qeyd olunan şəxslərdən hesab soruşmaq…. Borc alan, kredit götürən birinci dərəcədə məsul və öhdəlikli olmalıdır… İndiki halda isə demək olar ki zaminlərlə kredit götürən eyni öhdəliyə malikdir, hətta son mərhələdə zaminlərin öhdəliyi daha ağır olur… və zərbə altında qalan zaminlər olur, borçlu isə borcundan boyun qaçırır… Rəsmi maaşı, rəsmi gəliri olmayan BORC ALAN –KREDİT GÖTÜRƏNlərdən banklar qeyri rəsmi fəaliyyətlərindən və ya əmlakından istifadə etmir, özünün və ailəsinin bütün yaşamı rəsmi maaşın ümidində olan zaminlərin maaşından tutulmalar və s. baş verir… Bu hüquqi öhdəliklər zaminin üzərinə qoyulması MƏNƏVİ-ƏXLAQİ baxımdan doğru deyildir…   Deyilə bilər ki, zaminlərin borclunu məhkəməyə verib onun əvəzinə ödədiyi kredit borcunu geri istəyə bilər… bəli hüquqən belədir, amma real olaraq banka, hüquqi şəxsə, quruma, “dövlətə”  borcunu ödəməyən, zaminə borcmu ödəyəcək??? Elə zaminlə olan o hüquqi qaydaları, çəkişmələri məhkəmədə ƏSL BORCLU ilə, KREDİT götürənlə aparmalıdır kredit verən banklar və ya qurumlar…

Bütün bunlara görə cəmiyyətdə mənəvi dəyərlərin aşınmaması və cəmiyyətin çökməməsi üçün fikrimcə zaminlik prinsipi ləğv edilməlidir… Ləğv edilməsə belə, hüquqi öhdəliklər ƏSL BORC ALAN- KREDİT GÖTÜRƏNLƏ çərçivələnməli və nəticələndirilməlidir…!!!

Qeyd: Bir iqtisadçı bu cür yazı yazmaz deyəcəklərə isə cavabım: mənim üçün hər şeyin vicdani-əxlaqi yönü əsasdır!

 

IV Sənaye inqilabının astanasında…

images (1)Artıq bir neçə ildir ki dünyanın müxtəlif mötəbər elm və araşdırma dairələrində IV Sənaye inqilabının yetişdiyi və elmi-texnolojik yeniliklərin, insanların davranış istiqamətlərinin bunu daha da sürətləndirdiyi əsas müzakirə və mübahisə mövzularından biri olmuşdur. Məhz  2016-cı il Dünya İqtisadi Forumunda da növbəti sənaye inqilabı haqqında müzakirələr aparılmışdır.

Növbəti sənaye inqilabının yetişməyinin göstəriciləri nələrdir? Bu yazıda Sizlərlə bu barədə dünyanın mötəbər elm və araşdırma dairələrinin irəli sürdükləri tezisləri də diqqətə alaraq müəyyən fikirlərimi paylaşmaq istəyirəm.

İlköncə istəyirəm indiyə qədərki sənaye inqilabları və əsas “driver”-ları, yəni təsir faktorlarını xatırlayaq və IV Sənaye inqilabının bunlardan nə ilə fərqləndiyini göstərim.

18-ci əsrin sonlarında daha dəqiq desək 1784-cü ildə buxar makinasının icadı ilə istehsalın mexaniki vasitələrlə donanmasının başlanğacı hesab edilən I Sənaye inqilabı dövrü hesab edilir.

II Sənaye inqilabı bundan təxminən 90 il sonra 1870-ci illərdə meydana çıxmış və əsas müəyyən edici və təsir edici faktorları isə elektrikləşmənin yayılması, iş bölümünün qəbulu və kütləvi istehsal anlayışının başlanğıcı kimi qəbul edilir.

III Sənaye inqilabı da təxminən özündən əvvəlki kimi təqribən bir əsr sonra gerçəkləşmişdir. 1969-cu il III Sənaye inqilabının başlanğıc dönəmi kimi qəbul edilir. Əsas informasiya və müəyyən edici faktorları elektronikanın inkişafı, informasiya texnologiyalarının yaranması və yayılması və bunlardan istifadə ilə avtomatlaşdırılmış istehsal dövrünün yaranmasıdır.

Hazırda yaşadaığımız dövr IV Sənaye inqilabının astanası dövrü və ya  “körpü” dövrü olaraq qəbul edilə bilər. Sənaye inqilablarının yaranması aralıqlarına diqqət etsək bundan əvvəlkilər üçün təxminən 100 illik bir zaman aralığı varsa, artıq IV Sənaye inqilabının 100 ili gözləmədən daha tez formalaşacağı qəbul edilir. Bunun da səbəbi artıq bu transformasiya üçün şərtlərin mövcudluğudur… Bundan əvvəlki sənaye inqilabının əsas itici qüvvələrindən olan elektronikləşmə və informasiya texnologiyalarının sürətlə yayılması, həyatın bütün sahələrində tədbiqinin daha çox müsbət nəticələrlə özünü göstərməsi və ən əsası da digər sferalarla bütünləşməsi bu transformasiyanın və ya bu inqilabın daha tez baş verəcəyinə sübütlar kimi irəli sürülür. Əvvəlki inqilablarda informasiya və digər faktorların lineer, ədədi silsilə formada yayılması baş verirdisə IV Sənaye inqilabında  bu həndəsi silsilə ilə yaşanacaqdır.

Bəli, IV Sənaye inqilabının əsas “driver”-ları  “Cyber-physical systems”lərin olması qəbul eidlir.  Kiber-fiziki sistemlər özündə fiziki, digital və bioloji sferaları birləşdirir. Bu da informasiya texnologiyalarının və yaratdığı məhsulların, bu üç sferanın bir-biri ilə sistemli və qarşılıqlı əlaqələrinin tənzimləməsində bilavasitə iştirakçı və təsiredici xüsusuiyyətlərdə olmasıdır. Bir digər xüsusiyyəti yuxarıda qeyd edilən informasiya və tədbiqatların sürətliliyidir. Ən önəmlisi isə həyatın bütün sahələrində özünü daha çox göstərəcəyi yəni “sistemli təsir” xüsusiyyətinə malik olmasıdır.  Sənayenin bütün halqalarında:  istehsal sistemlərinin inteqrasiyasında və korporativ idarəetmədə, işverən-işçi, şirkət-müştəri qarşılıqlı əlaqələrində bu özünü göstərəcəkdir.

IV Sənaye inqilabının başlanğıcı göstəricilərindən artıq bəzilərinin meydana çıxdığını da söyləyə bilərik ki nümunə olaraq, “artificial intelligence”-“süni intellekt”, müxtəlif sahələrdə robotlaşmanın artması və insan həyatında sürətlə yayılması, “internet of Things” məvhumu, “3-D printing” və məhsulları, nanotexnologiya, biotexnologiya, kuantum hesblamalar, enerjinin stoklanması, yenilənəbilən enerjinin istifadəsinin artması, özünüidarəedən nəqliyyat vasitələrinin  meydana çıxması və s.

Next-Industrial-Revolution-poster

Hər bir transformasiyanın bütün dövlətlərə, iqtisadi və siyasi sistemlərə, özəl və dövlət sektoruna, şirkətlərə və şirkətlərin makro və mikro mühit faktorlarına: içində bulunduğu sektora, rəqiblərə, müştərilərinə, əməkdaşlarına və s. təsiri qaçınılmazdır.  IV Sənaye inqilabının biznesə təsiri bu sahələrdə daha çox özünü göstərəcəkdir: Tələbin formalaşmasında digital vastilərin rolunun artması, şəffaflığın artması, müştəri loyallığı və nişanlılığı, müştəri davranışlarına təsir edən elementlərin sərhədinin genişlənməsi (missal üçün mobil şəbəkələrlə informasiya və alış verişin sürətlə yayılması) şirkətlərə bu istiqamətdə yeniliklərin qəbul edilməsi və özlərinə adaptasiya edərək faydalanmasını tələb edir.

Məhz buna görə də cəmiyyətdə  hər bir istiqmətdə bu sənaye inqilabına hazırlıq mühüm məsələ olmalıdır.  Dövlət və özəl sektorda daha çox professional, şəffaf və sistemli idarəetmə, daha çox proaktiv qərarların alınması, transformasiyaya mane olan faktorların ələnərək uzaqlaşdırılması, innovativ düşüncə və tədbiqatların yayılması, elmi-texniki və tədbiqi araşdırma ocaqlarının artırılması və məqsədli istifadəsi görüləcək tədbirlər olmalıdır…

İqtisadi kriz növləri və ya əlamətləri……

economic-crisis-istockBilənlər əlbət bilir, bilməyənlər üçün içində bulunduğumuz gedişatların fərqində olmamız üçün bu bloq yazımda çox qısa olaraq iqtisadi kriz növləri və ya əlamətlərindən qısaca bəhs etmək istəyirəm:

İnflyasiya (Inflation): Bu hamının bildiyi kimi, qiymətlər səviyyəsinin daim yüksəlməsi deməkdir… Bir dəfəlik artımlar inflyasiyaya aid edilmir, davamlı olarsa artıq inflyasiyaya aid edilir. Eyni zamanda bir və ya bir neçə malın da qiymət artımı inflyasiya deyil… Ümumi istehlak mallarının qiymət artımı inflyasiya sayılır…  İki cür meydana çıxır: Tələb və Maliyyət inflyasiyası. Tələb inflyasiyası yüksək tələbin mövcudluğu və daim artması halında təklifin bu tələbi qarşılya bilməməsi durumunda ortaya çıxır. Maliyyət inflyasiyası isə, istehsal olunacaq malların xammal və istehsal üçün lazımi digər mal və materialların qiymətlərindəki davamlı yüksəlmə ilə yaranır. İnflyasiya ilə mübarizə haqqında yazmıram çünki məncə aşağıda olandan daha çox bilinən bir mövzudur…

Deflasiya (Deflation) : Deflasiya qiymətlər ümumi səviyyəsinin geriləməsi, düşməsidir. İnflyasiyada olduğu kimi burada da bir və ya bir neçə məhsulun qiymətindəki düşmə deyil, ümumi olaraq qiymətlərdəki düşmə önəmlidir. Eyni zamanda bu düşmə sadəcə 1 dəfə deyil, davamlı düşmə göstərməsidir. Əslində ilk baxışdan müsbət təsəvvür yaratsa da bu əlamət inflyasiyadan daha təhlükəlidir. Belə ki, qiymətlərin daimi düşməsi istahsal vahidlərinin fəaliyyətlərinə mənfi təsir edir, istahsaldan çəkindirir, istahsal azaldığı zaman isə ölkədə ÜDM azalma göstərir, şirkətlər qazanmadığı təqdirdə ixtisarlar da başlayır…  Eyni zamanda qiymətlərdəki davamlı düşmə pulun-milli valyutanın satınalma dəyərini artırır. Effektiv istehsal politikaları olmadığı təqdirdə ekonomini canlandırmaq üçün sadəcə istehlakçı kreditləri ilə tələbin artırılması isə daha çox istehlak cəmiyyətinin ortaya çıxmasına səbəb olur.  İstehlakın isə yerli istehsalın yetərli olmadığını nəzərə alsaq daha çox idxal ilə qarşılanması durumlarını ortaya çıxarır. Real ekonomik dəyərlər yaradılmır… Yəqin ki bu durum hər kəsə tanış gəlir…

Resessiya (Recession): Resessiya ekonominin kiçilməsi əlamətidir. Ekonominin artımı və azalması ÜDM ilə ölçüldüyü üçün real vəziyyət ÜDM-nin azalması ilə izah olunur. 2013-cü ildə ÜDM-də artım 5.8%, 2014-cü ildə 2.8% olduğu, 2015-ci il isə ÜDM-dəki artımın art1q 1% olduğu yəni gerilədiyi söylənir.  Resessiya əlaməti bir maliyyə ilində iki rübün nəticələrində geriləmə olması ilə təyin edilir.  Bu qısa dönəmi əhatə edir, və ədatən “V” ilə göstərilir… Qısa dönəmli azalış və artımlar sirkulyasiyası isə “W” ilə nişanələnir…  Ancaq artıq gördüyünüz kimi 2013-dən indiyəcən ÜDM artımındakı azalışlar uzunmüddətli resessiya içində olduğumuzun göstərgəsidir. Bu cür resessiya “U” ilə göstərilir…“U” nun isə nə qədər enli və ensiz olduğu yani resessiyanın uzunluğu-daimiliyi ilə əlaqədardır…

Stagflasiya (Stagflation): Gəlirik indi daha çətin iqtisadi kriz növlərinə… Stagflasiya iqtisadiyyatda inflyasiya ilə bərabər iqtisadi durğunluğun yaşanması əlamətidir… Yəni qiymətlər ümumi olaraq artır, ÜDM-də isə artımın olmadığı haldır… Buna durğunluq halında inflyasiya adı da verilir… Zənnimcə artıq bunun əlamətlərini hiss edirik… Bu iqtisadi krizlərin ən çətin növlərindən biridir. Əgər heç olmasa ekonomidə ciddi artım olsaydı inflyasiyanın azaldılması tədbirləri işə yarayardı və beləcə krizdən daha asan çıxılardı… Stagflasiya zamanı ya iqtisadi canlanma əsas tədbir kimi ələ alınmalı ki bu yanında inflyasiya gətirir… ya da inflyasiya ilə mücadələ aparıldığı zaman isə iqtisadi canlanma arxa plana çəkilir,  durğunluq davam edir…

Depressiya (Depression): Bu əlamət də ekonominin -iqtisadi fəaliyyətlərin resessiyadan daha uzun müddətdə geriləməsini ifadə edir… Resessiya yuxarıda dediyimiz kimi bir neçə rübü və ya 1-2 illik nəticə ilə xarakterize olunursa, depressiya bir neçə illik, vəya 5-10 illik  uzun müddətliliyi ilə resessiyadan fərqləndirilir...(Allah qorusun)

Slumpflasiya (Slumpflation): Bunu da Allah göstərməsin…  Slumpflasiya əslində resessiyanı və stagflasiyanı özündə birləşdirən və ekonomik krizlərin ən qorxulusu olanıdır… Slumplasiyada eyni zamanda həm iqtisadi geriləmə yaşanır getdikçə ÜDM-nin artımının deyil ha özünün davamlı azalması- artımın olmaması, işsizlik  və eyni zamanda inflyasiyanın meydan oxuduğu durumdur… İnflyasiya içində ekonominin kiçilməsini, geriləməsini durdurmaq sonra isə artıma keçirmək çox çətin məsələ olduğu üçün slumpflasiyaya getmədən heç olmasa stagflasyondan bu geriləməni durdurmaq lazımdır…  Hazırda resessiya və inflyasiya yaşandığı üçün mən ancaq stagflasiya (1%lik artım yaşansa da) kimi xarakterizə edə bilərəm durumumuzu…

Slumpflasiyaya keçmədən ekonomik tədbirlər görülməli… struktural dəyişikliklər edilərək, məqsədli istehsal və ixracyönümlü iqtisadi fəaliyyətlərə yönləndirmələr və  canlandırma fəaliyyətləri aparılmalıdır… (Tədbirlər haqqında daha geniş başqa yazıda…) və bu da ancaq BEYİNLƏRİN DƏYİŞMƏSİ ilə olar…!!!

Dəyişimin dörd otağı modeli ilə mövcud vəziyyətimiz…

yenilemeBalaca bir mövcud vəziyyət analizi eləmək istədim… Amma model olaraq bilinən mövcud vəziyyət analizi modellərindən birini yox, çox da səs salmayan amma fikrimcə faydalı olan bir modeli istifadə edərək əslində bilinən bir vəziyyəti göstərmək istəyirəm. Bu modeli cəmiyyətin bütün vahidlərində, dövlət, ekonomi idarəetməsində, biznes sahəsində, şirkət idarə etməsində və şəxsi inkişafda dərs kimi götürmək olar…

Deməli belə,  gəlin əvvəlcə niyə “dəyişim” kəliməsini istifadə etdiyimi açıqlayım… doğrusu, nədənsə dilimizdəki “dəyişiklik” sözünü uyğun görmürəm, səbəbi “dəyişiklik”-in daha çox xarici (external) faktorlara aid olduğunu, “dəyişimin” isə bu xarici faktorların təsiri ilə başlasada özündə baş verən iç yeniləməni ifadə etdiyidir… Nə isə məncə bu o qədər də önəmli deyil… 🙂

Gələk əsas məsələyə “Dəyişimin dörd otağı” modelinə görə baş verən dəyişim prosesi dörd mərhələdən ibarətdir…

yenileme

1-ci otağımız halımızdan məmnuniyyət otağıdır… Bəli, bəli düz tapdınız “AZTV” otağımız… Hər şey gözəl, bizdən xoşbəxti yoxdur… Qazandığımız pulun 4-5 qatını kredit almaqla xərcləyirik, qara qızılımız zağ olsun… “bəy yeyər, qırağından nökərə də düşər” misali hamı kefdədir… sürətlə inkişaf edirdik… (Razı deyilsiniz? – görüntü eləydi…)

Bir də gördük ki, kontrol edə bilmədiyimiz, kontrol etmək üçün gücümüz çatmadığı xarici mühitdə dəyişiklikər baş verməyə başladı… Bizi də qıdıqlamağa başlayır… amma biz sanki qəflət yuxusundayıq ya da heç vecimizə də deyil… biz varlı ölkəyik… fomdumuz var… hə keçmişik 2-ci otağımıza… Baş verən dəyişiklikləri inkar etməyə çalışırıq, onda bunda olan xarab yerləri görsədirik özümüzün isə “uğurlarımızı”… Özünüsansür başlayr… və s…

Amma dedim axı baş verən dəyişikliklər özümüzün kontrol edə bilmədiyimiz mühit faktorları olduğu üçün dəyişim sürətləndikçə və artdıqca qınımıza, 3-cü otağımıza çəkilirik… Şaşqın şaşqın baxırıq bir-birimizə… “nələr oluyor böylə… bizə nələr oluyooo” deyirmişcəsinə özümüzdə fikir ayrılıqları yaranır… Bəs belə etsəydik belə olardı, ay bunu niyə belə etmədik, ay vaxtında tədbir zad… Keçmişlə oynamağa, keçmişə fokuslanmağa başlayırıq… Halbuki day keçib eeey onu da dəyişdirəmmərik… Və beləcə güvənsizlik, etibarsızlıq, inamsızlıq, hər tərəfdə hal-i pərişanlarımız… Amma belə nə vaxtacan?

Qaldı 4-cü otağmız buna da ad verək “bəy hamamımız”… İndi bu bəy hamamına girməyə də cəsarət lazım… Girsək yenilənib, təmizlənib, yeni nəfəslə çıxacağıq… amma girəndə bəy hamamına toplu girmək lazım…yoxsa xeyri olmaz… Beləcə yeni işıqlar, yeni sıçrayışlar, yeni ümidlər doğar… Yeni imkanlar yaradıb, yeni qaynaqlar aşikar edib, yeni yollarla pərçimli halda getməliyik… Və bu bir müddət sonra birinci otağa keçməmiz üçün fürsətdir… Amma buna  “tavada biş, ağzıma düş” deməklə nail ola bilmərik, “səndən hərəkət, məndən bərəkətlə” nail olarıq…

Yenilənmə diləyi ilə…

 

Dəyişim üçün beyinlərdə dəyişim vacib… və ya bir zavodun açılmama səbəbi…

BeyniniKullananAdam Yeni ildir doğrudur, mən də keçmişə çox qayıtmağı istəməsəm də, yeni ilin ilk yazısını müsbət əhval ruhiyyədə başlatmaq istəyində olsam da…  bugünümüzün səbəblərindən biri haqqında yadıma düşmüşkən yazmaq istədim… Amma düşünürəm elə gələcəyimiz üçün də keçmişdən dərs almağın vacib  olduğunu nəzərə alsaq yerində yazıdır…

İl 1998… Türkiyədə, İstanbulda MBA oxuduğum vaxtlar pazarlama hocamın dəstəyi ilə özünün də consultant olduğu bir şirkətdə part-time işləyirdim. Şirkət qaynaq elektrodları istehsal edən və öz məhsullarını əsasən eksport edən şirkətdir. Şirkət o zamankı neft kəmərlərinin çəkiləcəyini də nəzərə alaraq Azərbaycanda qaynaq elektrodları və telləri istehsal etmək niyyətində idi… və bunun üçün real finans və müstakbel ortaqlar axtarışı və seçimi mərhələsini də keçməkdə idi… Bəhs etdiyim şirkət, Türk Eximbank və EBRD-nin də bu investisiyada bu vəya digər şəkildə iştirakı razılığını əldə etmişdi…

Bu məqsədlə o vaxt şirkət rəhbərliyi və sayın hocamla birlikdə Bakıya səfər etdik. O zaman üzdə olan bir neçə yerli şirkətlə də görüşlər keçirdikdən sonra  istehsal yeri olaraq B.Sərdarov adına maşınqayırma zavodunda olduq və bu investisya üçün yararlı olduğu qənaətinə varıldı. Sonrakı mərhələ layihəyə dəstək verən finans qurumların bu investisiya üçün politik risk olaraq dövlət zəmanəti və dəstəyinin vacibliyinin şərt olduğunu istəmişdilər… Bu istiqamətdə də görüşlər keçirildi ancaq görüşlərdən sonra heç də az olmayan müəyyən məbləğ tələb olundu!!! bu zəmanət üçün… Bax beləcə ölkədə bir istehsal sahəsi, 250-300 nəfər işlədəcək bir zavodun açılması gerçəkləşmədi…  Həmin zavodda istehsal olunacaq məhsullar illərlə idxal olundu və olunur… Zavod olsaydı bu idxal əvəz olunardı və hətta ixracı da olardı… O dövrdən vəzifədə olanlar indi də vəzifədədirlər çoxları…

Yəni dəyişim üçün ilköncə insanların və beyinlərin, məqsədlərin dəyişməsi lazım…